Foča 1992: Grad u kojem je počeo genocid nad Bošnjacima

U ranu zoru 7. aprila 1992. godine, Foču je probudila sirena koja je označila početak najcrnjeg poglavlja u istoriji ovog grada. Toga jutra, zajedničke snage JNA, paravojna formacija „Arkanovi Tigrovi“, Beli orlovi i lokalne srpske formacije, izvršile su napad na policijsku stanicu, što je bio uvod u organizovani pogrom nad bošnjačkim stanovništvom.

Nakon granatiranja čaršije i stambenih naselja, uslijedili su masovni progoni, hapšenja i ubistva civila. Bošnjaci su odvođeni u koncentracione logore, a njihova imovina je konfiskovana uz prisilu – morali su potpisivati dokumenta kojim sve prepisuju „Srpskoj Republici Bosni i Hercegovini“ kako bi dobili dozvolu za izlazak iz grada.

Jedan od najzloglasnijih logora bio je Kazneno-popravni dom u Foči, gdje su zatočeni muškarci svih dobi – uključujući i maloljetnike, invalide i mentalno oboljele. Žene, djevojke i djevojčice su bile odvajane i zatočene na različitim lokacijama pretvorenim u logore za silovanje – od hotela i sportskih sala do privatnih kuća. Ove žene su mjesecima bile žrtve sistematskog seksualnog zlostavljanja, prisilnih trudnoća i seksualnog ropstva. Na primjeru Foče, po prvi put je u međunarodnom pravu seksualno porobljavanje priznato kao zaseban zločin.

Posebno zloglasna lokacija bio je objekat poznat kao „Karamanova kuća“, koji je korišten kao logor za silovanje pod komandom Miljevinskog bataljona Vojske RS. Djevojčice, neke stare tek 12 godina, bile su žrtve grupnih silovanja, mučenja i trgovine ljudima. Među odgovornima su imena poput Radovana Stankovića, Radomira Kovača, Neđe i Zorana Samardžića.

Uporedo s etničkim čišćenjem, odvijalo se i kulturno brisanje: sve bošnjačke džamije u Foči, njih 17, uključujući i čuvenu Aladža džamiju pod UNESCO zaštitom, sistematski su uništene. Ruševine su potom potpuno uklonjene, da bi se izbrisali svi tragovi bošnjačke prisutnosti.

Ideolozi ovog genocida, kako navode izvori, bili su pojedinci iz političkih i intelektualnih krugova: Vojislav Maksimović, profesor književnosti; Velibor Ostojić, tadašnji ministar informisanja; te Petko Čančar, tadašnji predsjednik Vijeća općina SRBiH.

Do oktobra 1994. godine, samo kroz KPD Foča je prošlo 1.360 Bošnjaka. Cjelokupna operacija etničkog čišćenja na području Foče, Gacka i Kalinovika sprovedena je planski: Bošnjaci su otpuštani s posla, izolovani, a potom masovno deportovani, mučeni i ubijani. U mnogim slučajevima, korišteni su kao živi štit na ratištima.

Kao finalni čin okupacije, ime grada Foča zamijenjeno je nazivom „Srbinje“, pokušajem da se simbolički izbriše i posljednji trag bošnjačkog prisustva u tom kraju.

Zločini počinjeni u Foči ostaju jedan od najjasnijih primjera genocida u ratu u Bosni i Hercegovini, a borba za pravdu i sjećanje na žrtve traje i danas.